Ticari hayatta en sık kullanılan ödeme araçlarından biri olan çek, karşılıksız çıktığında hem alacaklı hem de çeki düzenleyen için önemli sonuçlar doğurur. Alacaklı bir yandan alacağını tahsil etmeye çalışırken, diğer yandan şikâyet hakkını süresinde kullanmak zorundadır. Çeki düzenleyen için ise adli para cezası, çek düzenleme yasağı ve ödenmeyen cezanın hapse çevrilmesi riski vardır. Bu yazıda karşılıksız çek suçunun cezasını, şikâyet sürecini ve etkin pişmanlık imkânını anlatıyoruz.
Karşılıksız Çek Suçu Nedir?
5941 sayılı Çek Kanunu’nun 5. maddesine göre, üzerinde yazılı düzenleme tarihine göre kanuni ibraz süresi içinde bankaya ibraz edilen çekle ilgili olarak “karşılıksızdır” işlemi yapılmasına sebebiyet veren kişi, hamilin şikâyeti üzerine cezalandırılır. Çek karşılığını hesapta bulundurmakla yükümlü olan kişi çek hesabı sahibidir. Hesap sahibi bir şirketse, şirketin mali işlerini yürütmekle görevlendirilen yönetim organı üyesi, böyle bir belirleme yapılmamışsa yönetim organını oluşturan kişiler sorumludur.
Kanuni İbraz Süresi Neden Önemli?
Suçun oluşması için çekin, düzenleme tarihine göre kanuni ibraz süresi içinde bankaya ibraz edilmiş olması gerekir. Süresi geçtikten sonra ibraz edilen ve karşılıksız çıkan çek için ceza davası açılamaz; ancak alacaklının çeke dayalı alacak hakkı devam eder.
Karşılıksız Çek Cezası Nedir?
Karşılıksız çek suçunda doğrudan hapis cezası değil, adli para cezası öngörülmüştür. Mahkeme, her bir çek için bin beş yüz güne kadar adli para cezasına hükmeder. Ancak verilecek adli para cezası, çek bedelinin karşılıksız kalan miktarından az olamaz. Mahkeme ayrıca hakkında çek düzenleme ve çek hesabı açma yasağına karar verir. Yargılama sırasında da koruma tedbiri olarak bu yasağa resen karar verilir.
Ödenmeyen Ceza Hapse Çevrilir
Karşılıksız çek nedeniyle verilen adli para cezası ödenmezse, kamuya yararlı bir işte çalıştırma kararı verilmeksizin doğrudan hapis cezasına çevrilir (Çek Kanunu m.5/11). Bu nedenle uygulamada “karşılıksız çekte hapis yok” düşüncesi yanıltıcıdır; ceza ödenmezse kişi hapis yatabilir.
Uzlaşma, Ön Ödeme ve HAGB Uygulanmaz
Karşılıksız çek suçunda uzlaşma, ön ödeme ve hükmün açıklanmasının geri bırakılmasına ilişkin hükümler uygulanmaz (Çek Kanunu m.5/10). Bu nedenle ceza yargılamasından kurtulmanın asıl yolu, aşağıda anlatılan etkin pişmanlıktır.
Etkin Pişmanlık: Çek Bedelini Ödemek
Karşılıksız kalan çek bedelini, kanuni ibraz tarihinden itibaren işleyecek ticari temerrüt faiziyle birlikte tamamen ödeyen kişi hakkında (Çek Kanunu m.6):
- Yargılama aşamasında davanın düşmesine,
- Mahkûmiyet hükmü kesinleştikten sonra ise hükmün bütün sonuçlarıyla ortadan kaldırılmasına karar verilir.
Hamilin şikâyetinden vazgeçmesi hâlinde de aynı sonuç doğar. Bu durumlarda çek düzenleme ve çek hesabı açma yasağı da kaldırılır. Yani ödeme, yargılamanın her aşamasında ve hatta hüküm kesinleştikten sonra bile cezayı ortadan kaldırabilir.
Şikâyet Süresi ve Süreç
Karşılıksız çek suçu şikâyete bağlıdır. Çek Kanunu’nda ayrı bir şikâyet süresi düzenlenmediği ve davalarda İcra ve İflas Kanunu’nun yargılama hükümleri uygulandığı için şikâyet süresi, genel ceza hukukundaki altı aylık süre değil, İcra ve İflas Kanunu’nun 347. maddesindeki süredir: Şikâyet hakkı, fiilin öğrenildiği tarihten itibaren üç ay ve her hâlde fiilin işlendiği tarihten itibaren bir yıl geçmekle düşer. Uygulamada süre, çekin bankaya ibraz edilip karşılıksız işleminin yapıldığı tarihten itibaren hesaplanır. Şikâyet, dilekçeyle doğrudan icra ceza mahkemesine yapılır.
Dava; çekin tahsil için bankaya ibraz edildiği veya çek hesabının açıldığı banka şubesinin bulunduğu yer ya da hesap sahibinin veya şikâyetçinin yerleşim yeri mahkemesinde görülebilir.
Alacağın Tahsili: Kambiyo Senedine Dayalı Takip
Ceza yargılaması, alacaklının alacağını tahsil etmesini sağlamaz; bunun için ayrıca icra takibi yapılması gerekir. Karşılıksız çek, kambiyo senedi olduğu için alacaklı kambiyo senetlerine özgü haciz yoluyla takip başlatabilir. Bu takipte borçlunun itiraz süresi daha kısadır ve itirazlar sınırlı sebeplere dayanabilir. Alacaklı, gerekirse ihtiyati haciz talep ederek borçlunun mallarını takip öncesinde güvence altına alabilir. Bu konuda ihtiyati haciz yazımızı inceleyebilirsiniz.
Sık Yapılan Hatalar
- Çeki kanuni ibraz süresi geçtikten sonra bankaya ibraz etmek ve ceza yolunu kaybetmek.
- Şikâyet için üç aylık süreyi kaçırmak; bu suçta genel altı aylık şikâyet süresi uygulanmaz.
- Ceza davası açıldığı için alacağın kendiliğinden tahsil edileceğini düşünmek.
- Düzenleyen açısından, ödenmeyen adli para cezasının hapse çevrilebileceğini göz ardı etmek.
Örnek Bir Durum
Adana’da faaliyet gösteren bir şirket, müşterisinden aldığı 300.000 TL tutarlı çeki ibraz süresi içinde bankaya ibraz ediyor ve çek karşılıksız çıkıyor. Şirket, bir yandan kambiyo senedine dayalı icra takibi başlatıyor, diğer yandan üç aylık süre içinde icra ceza mahkemesine şikâyette bulunuyor. Yargılama sürerken çeki düzenleyen kişi çek bedelini faiziyle birlikte ödüyor. Mahkeme etkin pişmanlık nedeniyle davanın düşmesine ve çek düzenleme yasağının kaldırılmasına karar veriyor.
Adana’da Karşılıksız Çek Davaları
Karşılıksız çek şikâyetleri ve davaları, yetki kurallarına göre Adana icra ceza mahkemelerinde görülür. Kambiyo senedine dayalı takipler Adana icra dairelerinden başlatılır. Ödeme emrine itiraz süreçleri hakkında ödeme emrine itiraz yazımızı okuyabilirsiniz.
Sıkça Sorulan Sorular
Karşılıksız çek cezası nedir?
Her bir çek için bin beş yüz güne kadar adli para cezası verilir; bu ceza çekin karşılıksız kalan miktarından az olamaz. Mahkeme ayrıca çek düzenleme ve çek hesabı açma yasağına karar verir.
Karşılıksız çekte hapis cezası var mı?
Doğrudan hapis cezası öngörülmemiştir. Ancak verilen adli para cezası ödenmezse, kamuya yararlı işte çalıştırma kararı verilmeksizin doğrudan hapis cezasına çevrilir.
Çek bedelini ödersem dava düşer mi?
Evet. Karşılıksız kalan çek bedelini ticari temerrüt faiziyle birlikte tamamen ödeyen kişi hakkında yargılama aşamasında davanın düşmesine, hüküm kesinleştikten sonra ise hükmün bütün sonuçlarıyla ortadan kaldırılmasına karar verilir.
Karşılıksız çek şikâyet süresi ne kadar?
Şikâyet hakkı, fiilin öğrenildiği tarihten itibaren üç ay ve her hâlde fiilin işlendiği tarihten itibaren bir yıl geçmekle düşer (İİK m.347). Bu suçta genel altı aylık şikâyet süresi uygulanmaz.
Karşılıksız çekte uzlaşma veya HAGB uygulanır mı?
Hayır. Çek Kanunu’na göre bu suçta uzlaşma, ön ödeme ve hükmün açıklanmasının geri bırakılması uygulanmaz.
Karşılıksız çek davasına hangi mahkeme bakar?
Davalar icra ceza mahkemesinde görülür. Çekin ibraz edildiği veya hesabın açıldığı banka şubesinin bulunduğu yer ya da hesap sahibinin veya şikâyetçinin yerleşim yeri mahkemesi yetkilidir.
Karşılıksız çek ve alacak takibi süreçleriniz için Adana icra avukatı ve Adana ceza avukatı sayfalarımıza göz atabilir, iletişim sayfamızdan bize ulaşabilirsiniz.