TCK 158 kapsamında nitelikli dolandırıcılığa uğrayan kişi, çoğu zaman iki soruyla gelir: “Şikâyetim ne işe yarar?” ve “Param geri gelir mi?” Bu yazıda nitelikli dolandırıcılık mağdurlarının şikâyet, soruşturma ve kovuşturma evrelerindeki haklarını, kamu davasına katılmayı, zarar giderimini ve etkin pişmanlık hükmünü Türk Ceza Kanunu (TCK) ve Ceza Muhakemesi Kanunu (CMK) hükümleri çerçevesinde anlatıyoruz.
Nitelikli Dolandırıcılık Nedir?
Hileli davranışlarla bir kimseyi aldatıp onun veya başkasının zararına olarak yarar sağlamak dolandırıcılıktır (TCK m.157/1). Bu suç TCK m.158/1’de sayılan yollarla işlendiğinde, örneğin bilişim sistemlerinin, banka veya kredi kurumlarının araç olarak kullanılması (f) ya da failin kendisini kamu görevlisi veya banka çalışanı olarak tanıtması (l) hâlinde nitelikli dolandırıcılık oluşur ve üç yıldan on yıla kadar hapis ile beş bin güne kadar adli para cezası öngörülür. (e), (f), (j), (k) ve (l) bentlerinde hapis cezasının alt sınırı dört yıldan, adli para cezası suçtan elde edilen menfaatin iki katından az olamaz (TCK m.158/1). Suç üç veya daha fazla kişiyle birlikte işlenirse ceza yarı oranında, örgüt faaliyeti çerçevesinde işlenirse bir kat artırılır (m.158/3).
158 Mağdurları Şikâyeti Nereye ve Nasıl Yapar?
Suça ilişkin şikâyet Cumhuriyet Başsavcılığına veya kolluk makamlarına yapılabilir; valilik, kaymakamlık veya mahkemeye yapılan şikâyet ilgili Cumhuriyet Başsavcılığına gönderilir (CMK m.158/1-2). Şikâyet yazılı olarak ya da tutanağa geçirilmek üzere sözlü olarak yapılabilir (m.158/5). Dilekçede olayın tarihi, failin kullandığı telefon numaraları veya hesaplar, para transferlerinin dekontları ve yazışmalar gösterilmelidir. Fiilin suç oluşturmadığı açıkça anlaşılır veya şikâyet soyut ve genel nitelikte kalırsa soruşturma yapılmasına yer olmadığına karar verilebilir (m.158/6); bu nedenle şikâyetin somut olgulara ve belgelere dayanması önemlidir.
Nitelikli dolandırıcılık TCK m.158’de şikâyete bağlı suç olarak düzenlenmemiştir. Şikâyete bağlı suçlar için öngörülen altı aylık şikâyet süresi ve şikâyetten vazgeçmenin davayı düşürmesi kuralı (TCK m.73/1, 73/4) bu nedenle bu suç için öngörülmüş değildir. Basit dolandırıcılık uzlaştırma kapsamında olduğu hâlde (CMK m.253/1-b-8), nitelikli dolandırıcılık bu listede yer almaz.
Soruşturma Evresinde Mağdurun Hakları
Mağdur soruşturma evresinde delillerin toplanmasını isteyebilir, soruşturmanın gizlilik ve amacını bozmamak koşuluyla Cumhuriyet savcısından belge örneği isteyebilir ve vekili aracılığıyla soruşturma belgelerini inceletebilir (CMK m.234/1-a). Bu haklar mağdura anlatılır ve bu husus tutanağa yazılır (m.234/3).
Savcılık kovuşturmaya yer olmadığına karar verirse suçtan zarar gören, kararın kendisine tebliğinden itibaren iki hafta içinde sulh ceza hâkimliğine itiraz edebilir. İtiraz dilekçesinde kamu davasının açılmasını gerektirebilecek olaylar ve deliller belirtilir (CMK m.173/1-2). İtiraz yerinde bulunursa Cumhuriyet savcısı iddianame düzenler (m.173/4).
Kamu Davasına Katılma ve Katılanın Hakları
Mağdur ve suçtan zarar gören, ilk derece mahkemesindeki kovuşturma evresinin her aşamasında hüküm verilinceye kadar şikâyetçi olduğunu bildirerek kamu davasına katılabilir (CMK m.237/1). Kanun yolu aşamasında ise katılma isteğinde bulunulamaz (m.237/2). Katılma, kamu davası açıldıktan sonra mahkemeye dilekçe verilerek veya sözlü başvurunun duruşma tutanağına geçirilmesiyle olur; mahkeme savcı, sanık ve müdafii dinledikten sonra karar verir (CMK m.238).
Kovuşturma evresinde mağdurun duruşmadan haberdar edilme, tutanak ve belgelerden örnek isteme, tanıkların davetini isteme ve davaya katılmış olmak koşuluyla davayı sonuçlandıran kararlara karşı kanun yollarına başvurma hakları vardır (CMK m.234/1-b). Katılan, Cumhuriyet savcısına bağlı olmaksızın kanun yollarına başvurabilir; karar katılanın başvurusu üzerine bozulursa savcı işi yeniden takip eder (CMK m.242). Baro tarafından avukat görevlendirilmesi ise kanunda belirli suçlar ile alt sınırı beş yıldan fazla hapis gerektiren suçlar için öngörülmüştür (CMK m.234/1-b-5, m.239/1); TCK m.158/1’deki alt sınır üç, bazı bentlerde dört yıldır.
Zarar Giderimi ve Etkin Pişmanlık (TCK m.168)
Dolandırıcılık suçu tamamlandıktan sonra ancak kovuşturma başlamadan önce fail, azmettiren veya yardım eden bizzat pişmanlık göstererek mağdurun uğradığı zararı aynen geri verme veya tazmin suretiyle tamamen giderirse verilecek cezanın üçte ikisine kadarı indirilir (TCK m.168/1). Etkin pişmanlık kovuşturma başladıktan sonra ve hüküm verilmeden önce gösterilirse cezanın yarısına kadarı indirilir (m.168/2).
158 zarar giderim sürecinde mağdur açısından en önemli kural dördüncü fıkradadır: kısmen geri verme veya tazmin hâlinde etkin pişmanlık hükümlerinin uygulanabilmesi için mağdurun rızası aranır (m.168/4). Yani failin zararın bir kısmını ödeyip indirimden yararlanabilmesi, mağdurun bu kısmi ödemeyi kabul etmesine bağlıdır. Teklifin kabulü öncesinde dosyanın bütün olarak değerlendirilmesi yararlıdır.
Kamu davasının düşmesi, malların geri alınması ve uğranılan zararın tazmini için açılan şahsi hak davasını etkilemez (TCK m.74/2). Hukuk yoluyla tazminat talepleri için Adana tazminat avukatı sayfamıza bakabilirsiniz.
Akrabalar Arasında Dolandırıcılık
Suçun ayrılık kararı verilmemiş eşlerden birinin, üstsoy veya altsoyun ya da aynı konutta beraber yaşayan kardeşlerden birinin zararına işlenmesi hâlinde ilgili akraba hakkında cezaya hükmolunmaz. Ayrılık kararı verilmiş eş veya aynı konutta yaşamayan kardeş gibi akrabaların zararına işlenmesinde ise şikâyet üzerine verilecek ceza yarısı oranında indirilir (TCK m.167).
Sıkça Sorulan Sorular
Nitelikli dolandırıcılık şikâyete bağlı mı?
Hayır. TCK m.158’de nitelikli dolandırıcılık şikâyete bağlı suç olarak düzenlenmemiştir; şikâyete bağlı suçlara ilişkin altı aylık şikâyet süresi ve vazgeçmenin davayı düşürmesi kuralı (TCK m.73) bu suç için öngörülmemiştir.
158 mağdurları davaya nasıl katılır?
Kamu davası açıldıktan sonra mahkemeye dilekçe verilerek veya sözlü başvurunun duruşma tutanağına geçirilmesiyle katılma istenir (CMK m.238/1). Katılma, ilk derece mahkemesinde hüküm verilinceye kadar mümkündür (CMK m.237/1).
Savcılık kovuşturmaya yer olmadığına karar verirse ne yapılır?
Suçtan zarar gören, kararın tebliğinden itibaren iki hafta içinde sulh ceza hâkimliğine itiraz edebilir; dilekçede kamu davasının açılmasını gerektirebilecek olaylar ve deliller belirtilir (CMK m.173/1-2).
Fail zararın bir kısmını öderse ne olur?
Kısmen geri verme veya tazmin hâlinde etkin pişmanlık hükümlerinin uygulanabilmesi için mağdurun rızası aranır (TCK m.168/4). Zarar tamamen giderilirse kovuşturmadan önce cezanın üçte ikisine, kovuşturma başladıktan sonra hükümden önce yarısına kadarı indirilir (TCK m.168/1-2).
Katılan karara itiraz edebilir mi?
Evet. Katılan, Cumhuriyet savcısına bağlı olmaksızın kanun yollarına başvurabilir (CMK m.242/1). Davaya katılmış olmak koşuluyla davayı sonuçlandıran kararlara karşı kanun yoluna başvurma hakkı vardır (CMK m.234/1-b).
Ceza davası düşerse zararımı isteyebilir miyim?
Kamu davasının düşmesi, malların geri alınması ve uğranılan zararın tazmini için açılan şahsi hak davasını etkilemez (TCK m.74/2).
Telefonla gelen dolandırıcılık senaryoları için telefon dolandırıcılığı yazımıza, mağdur vekilliği ve sanık müdafiliği için Adana dolandırıcılık avukatı sayfamıza göz atabilir, iletişim sayfamızdan Seyhan’daki büromuza ulaşabilirsiniz.
Bir Yanıt